Patient & Family Education Materials

Start over with a New Search

Xanuunka ilmaha yaryar iyo kuwa waawaynba

Article Translations: (English) (Spanish) (Hmong)

Daryeelkayaga yareynta xanuunka

Waxaan rumeysan nahay in carruurta sabiga ah iyo ilmaha roonba ay xaq u leeyihiin heerka ugu wanaagsan ee yareynta xanuunka ee sida badbaadada leh loogu qaban karo. Sidaa darteed waxaynu cuskanaa dadaal kooxeed si aynu u yareyno xanuunka iyo welwelka inagoo isticmaalayna hababka daaweynta jirka iyo niyaddaba. Dantayadu waa wada shaqeynta waalidka iyo shaqaalaha si loo ogaado xanuunka sida ugu dhaqsaha badan, loona daaweeyo sida ugu habboon.

Maxaa keena xanuunka ilmaha?

Xanuunka waxaa keeni kara waxyaabo badan, oo ay ka mid yihiin:

  • dhaawaca qallinka ka dib:
    • meesha qalliinka lagu sameeyay
    • fidinta ama riixidda jirka ama xubnaha
  • duritaanka sida xididka daawada laga qaato ama dhiigga l abaarayo
  • neerfayaasha oo dareema dhaawac jirka ama barar
  • dareen xanuun oo ay keento hurgun
  • xanuun fidinta murqaha ka imaan kara ama sariir jiifkeed ku raagidda waqti dheer
  • raaxo-la’aan isku-jirta muuqaalka jirka iyo shucuurta hoose ee qofka

Xanuunka waa la daaweyn karaa. Kooxda daryeelka caafimaadka waxay doonayaan in ay qabtaan wax walba oo ay awoodaan si xanuunku uga yaraado ilmaahaagana si wanaagsan u dareemo.

Sidee baynu u garannaa in ilmaha ama kuwa aan qaan-gaarin xanuun hayo?

Waxaa laga yaabaa in ilmahu uu inoo sheegi karo halka xanuunlka ka hayo iyo sida ay dareemayaan. Haddii aanay ilmahu inoo sheegi karin, ama aysan dooneyn inay inoo sheegaan, waxaynu eegi karnaa astaamo ku saabsan wax ay sameynayaan.

Waxaa kaloo aynu xanuunka ku cabbiri karnaa qalabyo khaas ah. Daryeelahu waxa uu eegi karaa sida illmahu wax u sameynayo ama astaamaha jirka (sida wadno qaraaca, heerka neefsashada, cadaadiska dhiigga) si uu u ogaado in ilmahu xanuun hayo, khaas ahaan ilmaha aadka u yar. Ilmaha yara weyn waxay awoodaan in ay xanuunkooda heerka uu yahay sheegaan ama wejigaooda laga garto heerka ay dareemayaan.

Sidee ilmahu u dhaqmaan marka uu xanuun hayo?

Ilmaha marka uu xanuunka hayo siyaabo kala duwan ayey u dhaqmaan. Eeg astaamaha hoos ku taxan

Ilmaha Ka yar hal sano waxay u dhaqmaan siyaabo kala duwan oo astaan u ah xanuun. Calaamadaha waa ay dhici karaan iyadoon ilmahu xanuun hayn, laakiin isku jirkooda inta badan waa xaadir marka ilmahu xanuun hayo.

  • caro badan, deggenaansho la’aan
  • calaacal badan
  • oohin joogto ama saa’id ah
  • wejiga oo ay kaduudaan
  • gacmaha oo ay duubtaan
  • jirkooda oo ay adkeeyaan
  • cuntada oo ay diidaan
  • iyagoo seexan waaya

Socod-baradku waxuu sameyn karaa:

  • xanuunka oo ay muujiyaan
  • oohin
  • waji kaduudid
  • jirkooda oo ay adkeeyaan ama ay diidaan socod ama gurguurasho
  • iyagoo si fudud isugu buuqa
  • dagaallamid
  • nasasho darro ama hurdo la’aan

Labo ilaa afar sano jirku waxuu sameyn karaa:

  • xanuunka oo ay ka cawdaan
  • waji kaduudid
  • jirkooda oo ay adkeeyaan ama ay diidaan dhaqaaqid
  • diidmo in la taabta meesha xanuunaysa
  • oohin
  • nasasho darro ama caro badan
  • qaraw habeenkii
  • diidmo inay sheegaan xanuunka haddii ay xanuunka u arkaan ciqaab, ama ay ka baqaan daaweynta xanuunka

Shan sano ilaa todobo iyo toban si toos ah ayay uga hadli karaan sbabta, nooca, iyo caddadka xanuunka. Astaamaha caamka ah waxaa ka mid ah:

  • iska jiifid ama ilaalin meesha xanuunaysa
  • weji madluun ah
  • weji kaduudan
  • welwel iyo iska fikirid
  • caro badan
  • nasasho darro, rafasho
  • carqaladayn hurdo
  • qaraw habeenkii

Ilmaha dhowr iyo toban jirka waxaa lagu arkaa astaamo carruur iyo dad weyn oo isku jira. U fiirso:

  • is-beddel heerka firfircoonaanta
  • iskaashigooda oo yaraada
  • is-beddel habka cunidda ama hurdada
  • caro badan, nasasho darro
  • xanaaq ama la-noqosho

Maxay waalidku qaban karaan?

Marka ilmahu xanuun hayo, waxa ay waalidka leeyihiin qeyb muhiim ah. Sababtoo ah adiga ayaa cunuggaaga ugu aqoon badan, waxaad si hoose ula shaqeyn kartaa shaqaalaha (sida dhakhaatiirta, kalkaaliyaasha, ama shaqaalaha maaweeliya ilmaha) si loo yareeyo xanuunka. Waxaad tahay qofka ugu habboon ee ilmahaaga ka caawini kara xamilaadda marxaladaha cusub ama adag.

Si aad u caawiso in cunuggaaga ugu adkeysto xanuunka, waxaad yeeli kartaa:

  • Inaad xaadir ahaato, ama aad weydiiso qof cunuggaaga si wanaagsan u yaqaan inuu soo booqdo.
  • Inaad u sheegto shaqaalaha haddii aad dareento in xanuunka aanu yaraaneyn, ama in cunuggaaga laga yareeyo daawada xanuunka hurdo daraadeed ama firfircoonida cunugga oo wanaagsan.
  • Inaad siiso cunuggaaga xorriyad uu ku xusho waxii macquul kula ah.
  • Inaad ammaanto cunuggaaga, xitaa marka ay guushu yar tahay; ammaantu waxay dhalisaa kalsooni caawinaysa in cunuggaagu u adkeysto marxaladda.
  • Inaad isticmaasho wax kastoo niyad ahaan dejin kara cunuggaaga ka hor iyo ka dibba markii marxalad welwel keeni karta ay jirto.

Maxaa la sameyn karaa si xanuunka loo yareeyo?

Siyaabaha aan daawada la isticmaaleyn

Xanuunku waa mid saameeya jirka iyo niyaddaba. Ilmahu waa ay dareemaan xanuunka jir ahaan, balse waa ay ka fikiraan niyad ahaan. Waxyaabaha ay dareemaan waxaa ka mid ah dareemid gubasho, wax ku taagan ama majiirid. Waxyaabaha ay ku fikiraan waxaa ka mid ah “Maxuu xanuunkan ii hayaa,” “Muddo intee dhan ayuu I heyn doonaa,” “Muu qof iga qaado xanuunkan,” iyo “Sababta xanuunkan ma xumaan aan sameeyaa?” Waxay is weydiiyaan in xannunku ka sii dari doono iyo inay ka reysan doonaan weligood. Welwelkan ama walaacan waxuu ka dhegi karaa xanuunka mid sii dara, taasoo cunugga inuu sii welwelo keenaysa. Sidee loo joojin karaa meertadan “xanuunwelwel-xanuun”. Waxyaabaha caawiya si loo yareeyo welwelka iyo xanuunka waxaa ka mid ah: 

  • U diyaarinta waxyaabaha xanuunka keeni kara (adigoo tixraacaya da’da iyo fahamka) taasoo ka hortagta xanuunka niyadeed iyo jir ahaaneedba, kordhisana fahamka iyo adkeysiga ilmaha.
  • Dejinta sida isticmaalidda cod nasteexo leh, muusik, sheeko, ama heeso waxay ilmaha niyaddooda ka fogaysaa ka fikiridda xanuunka.
  • Dhaqaajinta ilmaha adigoo haya ruxidda ama la socoshada waa ay caawin kartaa.
  • Jimicsi.
  • Siyaabaha dejinta sida xumbo afuufidda, ama si hoose u neefsashada waa ay yareyn kartaa walaaca.
  • Salaaxidda ama riixidda fudud waxay caawisaa jaha wareerinta dareemayaasha xanuunka u gudbiya maskaxda, taasoo keenta in maskaxdu aanay dareemin xanuun aad u badan.
  • Saaridda wax qandac ah ama qabow, meesha jugta ay gaartay waxay yareyn kartaa xanuunka ka imman kara bararka murqaha dhaawacmay.
  • Muuqaal ka fikiradda ama khiyaaliga waxuu caawin karaa in ilmahu degaan niyad ahaan oo ay u arkaan inay meel kale joogaan.

Waan kaa caawin doonaa inaad barato sidii aad u isticmaali laheyd hababkan.

Daawooyinka

Waxaa jir daawooyin badan oo kala duwan oo aynu isticmaali karno. Daawada ku habboon cunuggaagu waxay ku xiran tahay waxyaabo badan sida nooca xanuunka, inta xanuunku uu hayo, iyo sababta xanuunku u hayo. Daawooyinka qaar ka mid ah hoos ayaa lagu faahfaahinayaa.

Kareemka kabaabyanta, sida EMLA ama ELA-Max waxaa la saari karo jirka si ay u kabuubiso. Inta badan waxaa la isticmaalaa duridda maqaarka ama xididka ka hor. Waa inay saarnaataa maqaarka ugu yaraan hal saac si ay u kabuubiso. Kama hortagto xanuunka oo dhan, laakiin waxay caawiso yareynta xanuunka. Eeg warqadda barashada “Anesthetic cream” (“Kareemka kabaabyanta”).

Non-steroidal anti-inflammatory drugs (NSAIDs) waxay yareeyaan xanuunka iyo bararka. Waxaa la iibsan karaa iyadoo aanu dhakhtar kuu qorin, waxayna naaqusiyaan xanuunka yar ilaa kan dhexe. Si ay u yareeyaan xanuunka caloosha, waa in lala qaato cuntada markii ay macquul tahay. Ibuprofen (Motrin®, Advil®, ama nooc kale) ayaa ka mid ah daawooyinka NSAID.

Acetaminophen (Tylenol® ama nooc kale) waa nooc kale oo ka mid ah daawooyinka xanuunka ee la iibsan karo iyadoo aanu dhakhtar qorin, taasoo caawisa daaweeynta xanuunka yar ilaa kan dhexe. Daawadan waa ay ka dhibaato yar tahay daawooyinka NSAIDs-ka, laakiinse ma yareyso bararka.

Narcotics waa daawwoyin aad u awood leh oo loo isticmaalo daaweynta xanuunka dhexe ilaa kan saa’idka ah, inta badanna la isticmaalo qalliinka ka dib. Waxaa laga siin karaa xididka ama afka. Daawoyinkan waxay keeni karaan dhibaatooyin sida jir cun-cun, lallabo, ama saxarada oo adkaato ama yaraata. Daawoyinka waxay keeni karaan hurdo la’aan iyo neefsasho gaaban. Mararka qaarkood NSAIDs ama Tylenol iyo narcotics ayaa iskun mar la wada isticmaalaa. Marka narcotics-ka afka laga qaato, waa in cunto lala qaataa si looga taxadaro lallabada. Si iyadana looga taxadaro saxarada oo adkaata ama yaraata, waa in ilmahaagu cabbaa cabbitaan badan, ama faleebbo lagu duraa.

Isbitaalka gudihiisa, waxaa jira siyaabo kale oo loo qaato daawooyinka xanuunka. Ilmaha waxay isticmaali karaan tuubo daawo-xanuun oo xukumayo bukaanku Taasoo la riixayo batoon siinaya in go’an oo daawo xanuun ah. (Eeg warqadda barashada “Daawo-xanuunka uu xukumo bukaanku.”) Ilmaha la qalay waxaa la siin karaa tuubo yar oo la geliyo dhabarka u dhow dareemaha laf-dhabarta si daawada toos ay u gaarto dareemayaasha dhammaadkooda. (Eeg warqaddam barashada ee “Daawo xanuunka dareemaha lafdhabarta.”)

Marka cunuggaaga la geeyo guriga, raac tilmaamaha uu dhakhtarku ku siiyay ee daawo xanuun siinta. Sii daawada marka uu xanuunku billowdaba. Xanuunka saa’idka way adag tahay joojintiisa. Hubi inaad siiso daawada xilliga la seexdo si uu cunuggaagu si fiican ugu seexdo. Daawooyinka qaar waqtii walba ayaa la siiyaa. Dhakhtaarkaaga ayaa kuu sheegi doona xilliga la siinayo haddii loo baahdo.

Hubi inaad soo wacdo haddii ay daawadu aanay xanuunka yareyn ama xanuunku ka sii daro. Haddii aad u soo wacdo dhakhtarka xanuun waxaa lagu weydiin karaa haddii cunuggaaga qandho ay hayso, heerka xanuunku la’eg yahay, iyo nabarka ama meesha la qalay sida ay u eg tahay.

Su’aalo?

Warqaddani khaas kuma aha xaaladda cunuggaaga, balse waxay bixinaysaa akhbaar guud ahaaneed. Fadlan haddii aad su’aal qabto la hadal dhakhtarka ama shaqaalaha la shaqeynaya cunuggaaga. Dhakhtarkaaga ama kalkaalisadaada waxay kuu heli karaan khabiirada xanuunka ee isbitaalka. In xanuunka si wanaagsan loo daaweeyo waa dadaal kooxeed.

Back To Top

This page is not specific to your child, but provides general information on the topic above. If you have any questions, please call your clinic. For more reading material about this and other health topics, please call or visit Children's Family Resource Center library, or visit www.childrensmn.org/educationmaterials.

© 2017 Children's Hospitals and Clinics of Minnesota